مکان قنات ها در مطالعات مکانیابی و پهنه بندی

یکی از فاکتورهای ضروری در مطالعات مکانیابی در ایران موقعیت مکانی قنات ها است. در مطالعات مکانیابی سایر کشورها شاید از قنات ها استفاده نشود اما مطالعات مکانیابی که در ایران بومی سازی می شوند باید موقعیت مکانی و لوکیشن قنات ها را بعنوان یک معیار مکانیابی در مطالعات لحاظ کنیم. تعداد قنات ها در ایران بسیار زیاد است و موقعیت مکانی آنها می تواند نقش مهمی در استحکام و یا تخریب زیرساختها و همچنین در کاهش یا افزایش اثرات زیست محیطی ایفا کند. با توجه به اهمیت قنات های زیرزمینی در مطالعات مختلف لازم است این معیار در تمامی پژوهش های مکانیابی و پهنه بندی مورد استفاده قرار گیرد. اهمت قنات در انواع مطالعات عباتند از اثرات آن در شرایط استحکامی زیرساخت ها، و اهمیت قنات ها در شدت اثر مداخلات زیست محیطی، و همچنین نقش قنات ها بعنوان کانال جابجایی آلودگی های زیستی و کانال جابجایی حشرات و گونه های گیاهی و جانوری، و  نقش قنات ها در تشدید اثر مخاطرات طبیعی مانند سیل، زلزله ، زمین لغزش و رانش زمین، یا فرونشست زمین در سکونتگاه ها. در مراحل مکانیابی قنات ها بعنوان معیار ورودی روش مطالعه بیان می شوند.

با توجه به نقش های مختلفی که قنات ها هر چند قنات های قدیمی که دیگر مورد استفاده قرار نمی گیرند در محیط زمین دارند، یکی از معیارهای مهم پهنه بندی هستند.

مهمترین معیارهای قنات در مطالعات پهنه بندی

معیار قنات در مطالعات پهنه بندی فرونشست زمین

معیار قنات در مطالعات پهنه بندی آسیب پذیری خاک

معیار قنات در مطالعات پهنه بندی آسیب پذیری زمین لرزه

معیار قنات در مطالعات پهنه بندی فرسایش

معیار قنات در مطالعات پهنه بندی خشکسالی

معیار قنات در مطالعات پهنه بندی تغییرات اقلیمی

معیار قنات در مطالعات پهنه بندی سیلاب

معیار قنات در مطالعات پهنه بندی جابجایی زیستگاه گونه های گیاهی و جانوری

معیار قنات در مطالعات پهنه بندی حرکات دامنه ای

معیار قنات در مطالعات پهنه بندی راه سازی و جاده سازی

معیار قنات در مطالعات پهنه بندی زراعت گیاهان دیم

معیار قنات در مطالعات پهنه بندی کشاورزی آبی

معیار قنات در مطالعات پهنه بندی انتقال آب

معیار قنات در مطالعات پهنه بندی خطوط انتقال انرژی

معیار قنات در مطالعات پهنه بندی خطوط انتقال نیرو

معیار قنات در مطالعات پهنه بندی تونل سازی

معیار قنات در مطالعات پهنه بندی زیست محیطی زیستگاه های جانوری

معیار قنات در مطالعات پهنه بندی و آبخیز داری

معیار قنات در مطالعات پهنه بندی حوضه های آبخیز

معیار قنات در مطالعات پهنه بندی توسعه سکونتگاه های شهری

معیار قنات در مطالعات پهنه بندی سکونتگاه های شهری و روستایی

معیار قنات در مطالعات پهنه بندی توسعه روستایی

معیار قنات در مطالعات پهنه بندی باغات

معیار قنات در مطالعات پهنه بندی عمرانی

معیار قنات در مطالعات پهنه بندی معدن کاری

معیار قنات در مطالعات پهنه بندی استخراج معدن

همچنین در پژوهش های مربوط به مکانیابی یا site selection  یا مطالعات spatial suitability analysis و پژوهش های مکانی با چندین لایه اطلاعات مکانی می توان در موضوعات زیر از معیار قنات استفاده کرد.

معیار قنات در مطالعه مکانیابی فرونشست زمین

معیار قنات در مطالعه مکانیابی آسیب پذیری خاک

معیار قنات در مطالعه مکانیابی آسیب پذیری زمین لرزه

معیار قنات در مطالعه مکانیابی فرسایش

معیار قنات در مطالعه مکانیابی خشکسالی

معیار قنات در مطالعه مکانیابی تغییرات اقلیمی

معیار قنات در مطالعه مکانیابی سیلاب

معیار قنات در مطالعه مکانیابی جابجایی زیستگاه گونه های گیاهی و جانوری

معیار قنات در مطالعه مکانیابی حرکات دامنه ای

معیار قنات در مطالعه مکانیابی راه سازی و جاده سازی

معیار قنات در مطالعه مکانیابی زراعت گیاهان دیم

معیار قنات در مطالعه مکانیابی کشاورزی آبی

معیار قنات در مطالعه مکانیابی انتقال آب

معیار قنات در مطالعه مکانیابی خطوط انتقال انرژی

معیار قنات در مطالعه مکانیابی خطوط انتقال نیرو

معیار قنات در مطالعه مکانیابی تونل سازی

معیار قنات در مطالعه مکانیابی زیست محیطی زیستگاه های جانوری

معیار قنات در مطالعه مکانیابی و آبخیز داری

معیار قنات در مطالعه مکانیابی حوضه های آبخیز

معیار قنات در مطالعه مکانیابی توسعه سکونتگاه های شهری

معیار قنات در مطالعه مکانیابی سکونتگاه های شهری و روستایی

معیار قنات در مطالعه مکانیابی توسعه روستایی

معیار قنات در مطالعه مکانیابی باغات

معیار قنات در مطالعه مکانیابی عمرانی

معیار قنات در مطالعه مکانیابی معدن کاری

معیار قنات در مطالعه مکانیابی استخراج معدن

مکانیابی در GIS

سیستم های اطلاعات جغرافیایی (GIS) و تکنیک های سنجش از دور به عنوان یک سیستم پشتیبان تصمیم برای شناسایی سایت های بالقوه تصفیه آبخوان خاک (SAT) برای تغذیه آب زیرزمینی سفره آب زیرزمینی کرمان، که در جنوب شرقی ایران قرار دارد، استفاده می شود. این سایت ها با استفاده از یک تحلیل چند معیاره تک هدفه شناسایی می شوند. برای اطمینان از امکان سنجی فنی، پایداری زیست محیطی، مقبولیت اجتماعی و دوام اقتصادی تعدادی معیار برای انتخاب سایت در نظر گرفته شده است. معیارهای انتخاب شده برای متغیرهای مختلف و محدوده های قابل قبول بر اساس استانداردهای منتشر شده در دستورالعمل ها و اسناد فنی ملی و بین المللی است. ارزیابی چند معیاره با ترکیب همه نقشه‌های موضوعی تولید شده با استفاده از روش همپوشانی شاخص وزنی به منظور انتخاب مکان‌هایی که تمام معیارها را دارند، انجام شد.

آب یک منبع حیاتی است که برای تمام جنبه های زندگی انسان و اکوسیستم ضروری است. در سال‌های اخیر، کمبود آب و آلودگی به‌طور نگران‌کننده‌ای افزایش یافته است، و بعید است که نیاز آبی جمعیتی که به سرعت در حال رشد هستند برآورده شود.

مصرف آب در ایران در سال 1990 به ازای هر نفر 2200 مترمکعب برآورد شد، در حالی که پیش بینی می شود این میزان در سال 2025 به 726 تا 860 متر مکعب کاهش یابد. با این وجود، ایران کشوری است که در آینده نزدیک با بحران آب مواجه است. بیشتر مناطق ایران به عنوان مناطق خشک یا نیمه خشک شناخته می شوند. در این مناطق آب زیرزمینی تنها منبع آبی برای مصارف خانگی و کشاورزی است. استفاده بیش از حد از منابع آب زیرزمینی باعث کاهش سطح آب زیرزمینی در بسیاری از سفره‌های زیرزمینی می‌شود. بنابراین، تغذیه موثر آبخوان در حال تبدیل شدن به یک جنبه مهم از استراتژی های مدیریت منابع آب است.

تغذیه آب زیرزمینی فرآیندی است که در آن آب از سطح به سمت پایین حرکت می کند یا توسط یک چاه تزریقی به منطقه اشباع شده تزریق می شود. تغذیه آب های زیرزمینی در طبیعت از طریق بارش و نفوذ از نهرها، دریاچه ها و دیگر آب های طبیعی اتفاق می افتد. تغذیه طبیعی معمولاً حدود 30 تا 50 درصد بارندگی در آب و هوای معتدل مرطوب، 10 تا 20 درصد بارندگی در آب و هوای مدیترانه ای و حدود 0 تا 2 درصد بارندگی در آب و هوای خشک است. برای افزایش تامین آب زیرزمینی، تغذیه مصنوعی سفره‌های زیرزمینی اهمیت فزاینده‌ای در مدیریت آب‌های زیرزمینی دارد. تغذیه مصنوعی از طریق تلاش های انسان برای افزایش نفوذ آب های سطحی به سفره های آب زیرزمینی، مقدار آب زیرزمینی را افزایش می دهد. چندین روش شارژ مصنوعی مانند حوضچه نفوذ، حفره‌های شارژ، پخش سیلاب، شارژ مجدد القایی، و ساخت باتری‌های چاه با موفقیت در سرتاسر جهان انجام شده‌اند.

قبل از انجام یک طرح تغذیه، ارزیابی در دسترس بودن منابع آب کافی برای شارژ بسیار مهم است. آب بازیافتی از تاسیسات تصفیه فاضلاب می تواند یک منبع آب جایگزین برای تغذیه آبخوان باشد . همانطور که پیشنهاد شد، تغذیه مصنوعی آبخوان با آب بازیافتی یک گزینه سودمند خواهد بود. مطالعه ای که توسط یوان و همکاران انجام شد. (2016) تغذیه آبخوان مدیریت شده (MAR) با آب بازیافتی را در نظر گرفت. آنها نظم یا معیارهای طراحی خاص را برای تکامل و عملکرد MAR با آب بازیافتی توسعه دادند. چندین مطالعه موردی در مورد استفاده ایمن از فاضلاب از سراسر جهان گزارش شده است.

تغذیه آب های زیرزمینی با آب بازیافتی رویکردی برای استفاده مجدد از آب است که منجر به افزایش برنامه ریزی شده آب های زیرزمینی برای استفاده های مفید مختلف می شود. عمده ترین کاربردهای مفید آب زیرزمینی شامل تامین آب شهری و صنعتی و آبیاری کشاورزی است. مکنی و سوئیسی اثرات تغذیه مصنوعی توسط پساب تصفیه شده را در مبارزه با آب دریا سفره کربا-ال میدا، کیپ بون، تونس نشان دادند. نتایج آنها کاهش شوری آب های زیرزمینی را در اطراف منطقه تغذیه نشان داد. این مختصری از مطالعات انجام شده در زمینه استفاده از روش چندمعیاره در مکانیابی تغذیه منابع آب های زیرزمینی و فاضلاب های شهری بوده است. در این روش ها مجرای قنات می تواند به عنوان یک عامل ناقل آلودگی عمل کند و از تصویه آب جلوگیری نماید. هرچند در مطالعه فوق قنات در نظر گرفته شده است، اما در پیشینه این مطالعات و مطالعات مشابه معیار و عامل قنات در تحلیل های چند معیاره لحاظ نشده است.

در این مطالعات از معیار قنات استفاده نشده است. بنابراین، نقطه ضعف این مطالعات انجام شده در بالا این است که معیار قنات را مورد تجزیه و تحلیل قرار ندادند. در شرایط ایران اگر چنین مطالعاتی قرار است انجام شود لازم است حتما معیار قنات در مکانیابی و پهنه بندی در نظر گرفته شود. زیرا تعداد و پراکنش قنات ها در ایران بسیار زیاد است و باید از معیار فاصله تا قنات ها یا نزدیکی به قنات ها در تحلیل های پهنه بندی استفاده کرد.

لایه های GIS قنات ها

نقشه گوگل ارث قنات ها

نقشه استان های شرقی ایران- محصول فوری آموز
تصویر محصول نقشه استان های غربی ایران- محصول فوری آموز
استان های شمال غرب کشور
استان های جنوبی ایران - محصول فوری آموز
استان های شمالی ایران- محصول فوری آموز

مکانیابی منابع آب

استفاده بکر از منابع آب زیرزمینی در جهان از یک سو و تغییرات اقلیمی که کره زمین با آن مواجه است از سوی دیگر باعث شده است که جمعیت جهان به دلیل کمبود منابع آبی در سال 2050 به طور جدی تهدید شود. به همین دلیل یکی از راه هایی که در سال های اخیر ذخیره آب های زیرزمینی مورد توجه قرار گرفته است، احداث سدهای زیرزمینی است که به صورت دیواره های عمودی در جهت بستر رودخانه های آبرفتی ساخته شده اند. در این حالت جریان آب زیرزمینی در لایه های زمین مسدود شده و باعث ذخیره آب در آبرفت بالایی و تجمع آب در مخزن زهکشی زیرزمینی می شود. بنابراین سدهای زیرزمینی مانعی برای ایجاد جریان های آب زیرزمینی برای ذخیره و استفاده در مواقع نیاز هستند. سدهای زیرزمینی در مقایسه با سدهای ساخته شده بر روی زمین هزینه ساخت کمتری دارند و تبخیر و از دست دادن رطوبت در آنها به دلیل ساختار و قرار گرفتن در زیرزمین بسیار کمتر از سدهای ساخته شده در سطح زمین است. همچنین خطرات و مخاطرات مرتبط با آلودگی محیط زیست کاهش می یابد که به این دلایل می تواند مزایای بسیاری برای مناطق خشک و نیمه خشک داشته باشد .

به طور کلی، انتخاب محل سد با روش های سنتی تصمیم گیری یا با منافع سیاسی انجام می شود. هزینه و در دسترس بودن منابع دو عامل مهم در رویکرد تصمیم گیری سنتی هستند. بر این اساس، مکانی نزدیک به معدن یا منبع آب ممکن است بدون انجام یک تجزیه و تحلیل جامع و سیستماتیک انتخاب شود. علاوه بر این، عوامل سیاسی نیز ممکن است بر تصمیم‌گیری مکان تأثیر بگذارند، که منجر به هزینه‌های عملیاتی و انتقال بالا، بهره‌وری پایین و تأثیر منفی قابل‌توجهی بر جامعه به دلیل افزایش آلودگی محیطی می‌شود. روش های سنتی متعددی وجود دارد که پرهزینه و زمان بر هستند. امروزه با پیشرفت فناوری های محاسباتی و اطلاعاتی، تعیین راه حل های رقابتی از نظر هزینه، زمان و انواع متغیرهای هدف بسیار تسهیل شده است. ابزار قدرتمندی که می‌تواند نقش مهمی در این فرآیند داشته باشد، تکنیک‌های GIS1 برای هیدرولوژی است. GIS یک سیستم مبتنی بر کامپیوتر است که می‌تواند داده‌های ویژگی و همچنین داده‌های مکانی را که اطلاعات جغرافیایی یک ویژگی کلیدی است، مدیریت کند. این می تواند حجم زیادی از داده های با ارزش را در وضوح مکانی و زمانی برای مناطقی که داده های زمینی به راحتی در دسترس نیستند فراهم کند. اگرچه امروزه فناوری‌هایی مانند GIS به برنامه‌ریزی، طراحی و ساخت سدها کمک می‌کند، اما استفاده از فناوری در این بخش نسبت به ساختمان‌ها و زیرساخت‌ها هنوز عقب مانده است و این همچنان به عنوان یک چالش در مدیریت چرخه عمر سدها باقی مانده است.

از آنجایی که مکان یابی سدهای زیرزمینی مستلزم در نظر گرفتن شرایط و عوامل خاصی است که همگی نیاز به بررسی دقیق و علمی دارند، روش های ناکارآمد آن را دشوار، پرهزینه و زمان بر می کند. از یک سو برای تسریع در این امر از روش AHP به عنوان بخشی از تکنیک MCDM استفاده می شود. تکنیک MCDM یک روش شناخته شده است و معمولاً توسط محققان استفاده می شود. اولین تکنیک MCDM در سال 1960 برای کاهش مشکلات در انطباق نظرات متنوع و مجموعه داده های پیچیده بزرگ در فرآیند تصمیم گیری توسعه یافت. رویکرد AHP توسعه یافته توسط Saaty (1980) یک ابزار موثر برای تجزیه و تحلیل سیستم است و مشکلات تصمیم را با کاهش تصمیمات پیچیده به مجموعه ای از مقایسه های زوجی حل می کند. روش AHP مورد علاقه تعداد زیادی از محققین قرار گرفته است، زیرا دارای خواص ریاضی سودمند است و به راحتی می توان داده های ورودی مورد نیاز را در این روش تعیین کرد. در این روش، روابط متقابل بین معیارها، وزن‌ها، اهداف و گزینه‌ها در یک ساختار سلسله مراتبی نشان داده می‌شود و با توجه به اهمیت آنها ارزیابی می‌شود. سیستم های حمایتی تصمیم گیری مدل هایی هستند که اکثریت قریب به اتفاق داده ها را دریافت می کنند و راه حل های زیادی را ارائه می دهند که به طور خاص برای غلبه بر مشکل موجود طراحی شده اند . ترجیحات و قضاوت های شخصی کارشناسان فرآیند تصمیم گیری را پیچیده می کند، جایی که یک ساختار سلسله مراتبی می تواند تجمیع مدل را در لایه های مختلف آسان کند . تعیین مکان های مناسب برای سدهای زیرزمینی مهمترین مشکل در راه اندازی و توسعه سدهای زیرزمینی است. همچنین از تکنیک AHP و نرم افزار GIS برای شناسایی مکان های مناسب کشاورزی ارگانیک در ایالت اوتاراکند هند استفاده شد. به طور مشابه، برخی مطالعات همچنین AHP را به عنوان یک تکنیک سلسله مراتبی مناسب برای اولویت بندی وزن ها به درستی مورد تاکید قرار دادند و از این تکنیک برای اولویت‌بندی مکان‌های مناسب ساخت سد استفاده کردند. این پیشینه ای از مطالعات برای مکانیابی منابع آب بوده است.

لازم است در تمامی این مطالعاتی که در ایران انجام می شود از لایه های قنات ها و معیار مکانی قنات در تحلیل ها استفاده شود. نقشه ضعف برخی این مطالعات این است که از لایه قنات ها استفاده نکردند. بنابراین، اگر قرار است مطالعات مشابه این ها در ایران انجام شود، با توجه به فراوانی تعداد قنات ها در فلات ایران، حتما معیار نزدیکی به قنات یا معیار فاصله تا قنات ها در تحلیل در نظر گرفته شود.

موقعیت مکانی قنات های همه شهرستان ها در گوگل ارث
موقعیت مکانی قنات های همه شهرستان ها در گوگل ارث
موقعیت مکانی قنات های همه شهرستان ها در گوگل ارث
موقعیت مکانی قنات های همه شهرستان ها در گوگل ارث
موقعیت مکانی قنات های همه شهرستان ها در گوگل ارث
نقشه استان های شرقی ایران- محصول فوری آموز
تصویر محصول نقشه استان های غربی ایران- محصول فوری آموز
استان های شمال غرب کشور
استان های جنوبی ایران - محصول فوری آموز
استان های شمالی ایران- محصول فوری آموز